Kháng sinh là một trong những phát minh y học vĩ đại nhất, đã cứu sống hàng triệu người khỏi các bệnh nhiễm khuẩn từng được coi là án tử. Thế nhưng chính sự lạm dụng của con người đang dần làm cùn đi vũ khí quý giá này. Tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh được nhiều tổ chức y tế xem là một trong những mối đe dọa sức khỏe lớn nhất của thế kỷ. Hiểu đúng về kháng sinh và dùng chúng có trách nhiệm là điều mỗi người cần làm.
Kháng sinh hoạt động như thế nào
Kháng sinh là nhóm thuốc tiêu diệt hoặc kìm hãm sự phát triển của vi khuẩn. Điểm mấu chốt cần nhớ là kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn, hoàn toàn vô dụng với virus. Đây là điều mà rất nhiều người hiểu sai. Phần lớn các bệnh cảm cúm, ho, viêm họng, sổ mũi thông thường đều do virus gây ra và sẽ tự khỏi sau vài ngày nhờ hệ miễn dịch. Uống kháng sinh trong những trường hợp này không giúp khỏi nhanh hơn, mà chỉ làm cơ thể chịu thêm tác dụng phụ và góp phần thúc đẩy kháng thuốc.
Kháng kháng sinh xảy ra ra sao
Vi khuẩn là sinh vật sống có khả năng tiến hóa nhanh. Khi tiếp xúc với kháng sinh, những con vi khuẩn yếu bị tiêu diệt, nhưng một số con mang đột biến có thể sống sót. Những con sống sót này tiếp tục nhân lên và truyền lại khả năng đề kháng. Quá trình lạm dụng càng nhiều, vi khuẩn kháng thuốc càng có cơ hội chiếm ưu thế. Dần dần, những loại kháng sinh từng hiệu quả trở nên vô tác dụng, và bác sĩ buộc phải dùng đến các thuốc mạnh hơn, đắt hơn, nhiều tác dụng phụ hơn, hoặc tệ nhất là không còn thuốc nào chữa được.
Những thói quen sai lầm phổ biến
Tại Việt Nam, nhiều hành vi vô tình đẩy nhanh tình trạng kháng thuốc. Bạn nên nhận diện và tránh những thói quen sau:
- Tự mua kháng sinh không cần đơn: dùng khi chưa rõ có nhiễm khuẩn hay không.
- Ngừng thuốc giữa chừng: thấy đỡ là dừng, khiến vi khuẩn chưa bị diệt hết có cơ hội kháng lại.
- Dùng lại kháng sinh thừa: giữ thuốc còn dư từ đợt trước để dùng cho lần ốm sau.
- Chia sẻ thuốc: đưa kháng sinh của mình cho người khác có triệu chứng giống.
- Dùng sai liều: giảm liều cho nhanh hết hoặc tăng liều cho mau khỏi.
Dùng kháng sinh đúng cách
Khi được bác sĩ kê kháng sinh, hãy tuân thủ nghiêm túc. Uống đúng liều, đúng khoảng cách giữa các lần và quan trọng nhất là dùng đủ số ngày được chỉ định, ngay cả khi bạn đã cảm thấy khỏe hẳn. Việc dùng đủ liệu trình bảo đảm vi khuẩn bị tiêu diệt hoàn toàn, không còn cơ hội phục hồi và kháng thuốc. Nếu được dặn uống cách nhau tám tiếng, hãy cố gắng giữ đều khoảng cách để duy trì nồng độ thuốc ổn định trong máu. Không tự ý phối hợp kháng sinh với rượu bia vì có thể gây phản ứng khó chịu và giảm hiệu quả.
Phân biệt khi nào thực sự cần kháng sinh
Không phải mọi cơn sốt hay đau họng đều cần kháng sinh. Các dấu hiệu gợi ý nhiễm khuẩn cần được bác sĩ đánh giá bao gồm sốt cao kéo dài nhiều ngày, ho có đờm đặc màu vàng xanh kèm khó thở, đau khu trú dữ dội tại một vùng, hoặc vết thương sưng nóng đỏ chảy mủ. Tuy nhiên, ngay cả những biểu hiện này cũng cần được thăm khám để xác định chắc chắn, đôi khi phải làm xét nghiệm. Việc tự suy đoán và dùng kháng sinh dễ dẫn đến vừa thừa vừa sai. Hãy để chuyên gia quyết định thay vì tự kê đơn cho mình.
Bảo vệ hiệu lực kháng sinh là trách nhiệm chung
Kháng thuốc không phải vấn đề của riêng ai. Một người dùng kháng sinh bừa bãi có thể tạo ra chủng vi khuẩn kháng thuốc lây lan sang cả cộng đồng. Vì thế, mỗi quyết định dùng thuốc của bạn đều có ý nghĩa xã hội. Bên cạnh việc dùng thuốc đúng, bạn còn có thể góp phần bằng cách phòng bệnh chủ động: rửa tay thường xuyên, tiêm chủng đầy đủ, ăn uống vệ sinh và giữ gìn sức khỏe để giảm nguy cơ nhiễm khuẩn ngay từ đầu. Phòng bệnh tốt đồng nghĩa với việc ít phải dùng kháng sinh hơn.
Mỗi viên kháng sinh dùng đúng lúc, đúng cách là một viên thuốc cứu người. Mỗi viên dùng sai lại là một bước đẩy nhân loại đến gần hơn kỷ nguyên hậu kháng sinh đáng sợ. Lựa chọn nằm trong tay từng người chúng ta, và sự hiểu biết chính là bước đầu tiên để chọn đúng.